22. Dokundurma ve Kinaye

2026 KPSS adayları için Türkçenin en çok karıştırılan iki “sinsi” konusunu, zihin sarayı tekniği ve net ayrımlarla masaya yatıralım. Dokundurma (Tariz) ve Kinaye aslında birbirine benzer gibi görünse de niyetleri tamamen farklıdır.

1. KİNAYE (Değinmece)

Bir sözün hem gerçek hem de mecaz anlama gelecek şekilde kullanılmasıdır. Ancak asıl kastedilen her zaman mecaz anlamdır.

• Hafıza Tekniği (Çift Katlı Ev): Kinayeyi çift katlı bir ev gibi düşün. Giriş katı “gerçek anlam”, üst kat ise “mecaz anlam”dır. Biz kapıdan gireriz (gerçek) ama asıl oturmaya yukarı çıkarız (mecaz).

• Kritik Kural: Söylenen sözün gerçek anlamı da mantıklı ve mümkündür.

Örnekler:

• “Hamama giren terler.” (Gerçekten hamama giren terler mi? Evet. Ama asıl kastedilen; bir işe girişen zorluklarına katlanır.)

• “Ateş olmayan yerden duman çıkmaz.” (Gerçekten ateş yoksa duman olmaz. Ama kastedilen; bir olay varsa sebebi de vardır.)

• “Taşıma suyla değirmen dönmez.”

2. DOKUNDURMA (Tariz / İğneleme)

Bir sözün, tam tersini kastedecek şekilde alaycı ve sitemkar kullanılmasıdır. Burada gerçek anlamın hiçbir önemi yoktur, tamamen “tersini” söyleriz.

• Hafıza Tekniği (Ayna Görüntüsü): Dokundurmayı bir ayna gibi düşün. Kelime aynaya bakıyor ama yansıması tam tersi. Birine “Çok zekisin” dediğinde aslında “Çok safsın/aptalsın” demek istemen gibi.

• Kritik Kural: Genelde parantez içinde ünlem (!) işaretiyle verilir ama KPSS metinlerinde bu ipucunu her zaman bulamayabilirsin.

Örnekler:

• “Bu ne kudret ki elifbayı okur ezberden.” (Okumayı bile bilmeyen biriyle alay ediliyor.)

• “O kadar dürüst ki her gün bir yalanını yakalıyoruz.” (Aslında dürüst olmadığını söylüyor.)

• “Beyefendinin uykusu gelmiş, çalışmaktan bitap düşmüş.” (Hiç çalışmayan biri için söylenir.)

🧠 Kinaye ve Dokundurma Arasındaki Farkı Asla Unutma!

Sınavda bu ikisini ayırmak için şu tabloyu zihnine kazı:

💡 Hafıza Çivisi (Mnemonic)

Kinaye = Katmanlı (Hem gerçek hem mecaz).

Tariz (Dokundurma) = Tersi (Sözün tam tersi).

📝 KPSS Taktik Soru Analizi

“Şu şairin şiirleri o kadar derin ki henüz dibini gören olmadı.”

Bu cümlede ne var?

• Cevap: Kinaye. Çünkü şiirin gerçekten de “dip” (son) kısmı vardır (Gerçek anlam), ancak şairin şiirlerinin çok karmaşık ve anlaşılmaz olduğu kastedilmektedir (Mecaz anlam). İki anlam da geçerli olduğu için Kinaye’dir.