12. Özel ve Genel Anlamlı Sözcükler

2026 KPSS yolculuğunda Türkçe dersinin temel taşlarından biri olan “Özel ve Genel Anlam” konusunu, zihninde kalıcı hale getirecek bir hafıza tekniğiyle işleyelim.

Bu konuyu sadece tanımlarla değil, bir “Mercek ve Teleskop” metaforuyla kodlayacağız.

1. Kavramları Tanıyalım

• Genel Anlam: Bir türün tamamını, kapsamlı ve geniş bir şekilde karşılayan sözcüklerdir. (Teleskopla uzaya bakmak gibi; bütünü görürsün.)

• Özel Anlam: Bir türün sadece bir ya da birkaç örneğini, dar kapsamlı karşılayan sözcüklerdir. (Mercekle bir karıncaya bakmak gibi; ayrıntıya odaklanırsın.)

2. Hafıza Tekniği: “Anlam Piramidi”

Zihninde bir piramit hayal et. Piramidin tabanı geniştir (Genel), yukarı çıktıkça daralır (Özel). KPSS’de sorular genellikle bu sıralamayı test eder.

Genelden Özele Sıralama (İniş)

Yukarıdan aşağıya indiğini düşün; alan daralıyor:

Varlık $\rightarrow$ Canlı $\rightarrow$ Bitki $\rightarrow$ Çiçek $\rightarrow$ Papatya

Özelden Genele Sıralama (Çıkış)

Aşağıdan yukarıya çıktığını düşün; alan genişliyor:

Papatya $\rightarrow$ Çiçek $\rightarrow$ Bitki $\rightarrow$ Canlı $\rightarrow$ Varlık

3. Altın Kural: Cümledeki Kullanıma Dikkat!

Bir sözcük sözlükte genel olsa bile, cümle içinde özel bir anlama bürünebilir. İşte sınavda seni düşürecekleri nokta tam burasıdır.

• Genel Kullanım: “Kitap, en iyi dosttur.” (Dünyadaki tüm kitapları kastediyor.)

• Özel Kullanım: “Kitabı masanın üzerine bıraktım.” (Sadece o anki belirli bir kitabı kastediyor.)

Hafıza Notu: Eğer kelimenin önüne “Bütün / Tüm” getirebiliyorsan GENEL, getiremiyorsan ÖZELdir.

• (Tüm) Kitaplar en iyi dosttur. $\rightarrow$ Mantıklı (Genel)

• (Tüm) Kitabı masaya bıraktım. $\rightarrow$ Mantıksız (Özel)

Örnek Soru Tipi (KPSS Tarzı)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “çiçek” sözcüğü diğerlerine göre daha genel anlamda kullanılmıştır?

A) Vazodaki çiçek kurumuş.

B) Anneler Günü’nde aldığım çiçek çok güzel kokuyor.

C) Çiçek, doğanın en zarif süsüdür.

D) Bahçedeki o çiçek susuz kalmış.

Çözüm: C şıkkında “çiçek” derken dünyadaki bütün çiçekler kastedilmiştir. Diğer şıklarda ise belirli bir vazodaki veya bahçedeki çiçekten bahsedilmektedir.