20. Dolaylama ve Güzel Adlandırma

2026 KPSS yolculuğunda Türkçenin “kelime oyunları” olarak bilinen bu iki konusunu, zihninde hiç silinmeyecek kodlamalarla öğrenelim.

Bu iki konu birbirine çok benzer ama “niyetleri” farklıdır.

1. DOLAYLAMA (Anlatımı Süsleme Sanatı)

Tek bir sözcükle anlatılabilecek bir kavramı, anlatımı daha etkili kılmak veya ona gizem/karizma katmak için birden fazla sözcükle ifade etmektir.

• Hafıza Tekniği (Zihin Haritası): Bir hediye paketini düşün. Paketin içindeki ürün tek bir parça ama biz onu kat kat paketleyip süslüyoruz. Amacımız “lafı uzatıp” daha şık göstermek.

KPSS’de En Çok Çıkan “Klasik” Örnekler:

• Kömür yerine $\rightarrow$ Kara Elmas (Zonguldak/Değerli)

• Balık yerine $\rightarrow$ Derya Kuzusu (Pazar tezgahlarını hayal et)

• Kaleci yerine $\rightarrow$ File Bekçisi

• Top yerine $\rightarrow$ Meşin Yuvarlak

• Kıbrıs yerine $\rightarrow$ Yavru Vatan

• Turizm yerine $\rightarrow$ Bacasız Sanayi

2. GÜZEL ADLANDIRMA (Kibarlık/Korkuyu Yenme Sanatı)

Söylendiğinde zihinde olumsuz, korkutucu veya kaba çağrışımlar uyandıran bazı kavramların, daha nazik veya ürkütmeyen sözcüklerle ifade edilmesidir.

• Hafıza Tekniği (Maskeleme): Korkunç bir maskeyi çıkartıp yerine gülen bir maske takmak gibi düşün. Amacımız “anlatımı güzelleştirmek”, kırmamak veya korkmamak.

Sık Karşılaşılan Örnekler:

• Ölüm (Korkutucu) $\rightarrow$ Son Yolculuk, Hayata Gözlerini yummak

• Kör (Kırıcı olabilir) $\rightarrow$ Görme Engelli

• Cin (Korkutucu) $\rightarrow$ Üç Harfliler, İyi Saatte Olsunlar

• Verem (Eskiden çok korkulan bir hastalık) $\rightarrow$ İnce Hastalık

• Tabut $\rightarrow$ Tahta At

🧠 Hafıza Teknikleri ile Farkı Ayırt Etme

💡 KPSS Karıştırma Önleyici Not!

Sınavda bazen karıştırabilirsin. Kendine şu soruyu sor:

“Ben bu kelimeyi kibarlık olsun diye mi kullanıyorum, yoksa daha artistik bir anlatım olsun diye mi?”

• Örnek: “Ulu Önder” (Atatürk yerine). Bu bir dolaylamadır. Çünkü Atatürk demek kaba veya korkutucu değildir, sadece daha yüce bir sıfatla anıyoruz.

• Örnek: “Hakkın rahmetine kavuştu” (Öldü yerine). Bu bir güzel adlandırmadır. Çünkü “öldü” kelimesinin yarattığı o soğuk ve acı hissi yumuşatıyoruz.

Ödev: Bu akşam haber izlerken spikerin kullandığı “Beyaz Cam” (Televizyon) veya “Ege’nin İncisi” (İzmir) gibi ifadeleri yakalamaya çalış. Yakaladığın her ifade bir Dolaylama örneğidir!